Utwory z krytyką sarmatyzmu:

 

• "Sarmatyzm" Franciszka Zabłockiego - sarmata to okrutny dla poddanych, ograniczony umysłowo, chciwy warchoł, który w imię własnych korzyści gotów doprowadzić do zguby ojczyzny;
  
• "Myszeida",
  
• "Pan Podstoli",
  
• "Pijaństwo" Ignacego Krasickiego;
  
• "Myszeida" atakowała przejawy kultury sarmackiej, barokowego dziejopisarstwa i negatywnych mechanizmów społecznych. Wojna myszy i kotów w wielu scenach zawierała jasne aluzje dotyczące funkcjonowania państwa.
  
  Utwór osnuty jest na wątku mitu historycznego o królu Popielu. Według legendy umieszczonej w "Kronice" Wincentego Kadłubka siedzibę swą miał on w Kruszwicy nad jeziorem Gopło. W poemacie dominują igraszki i opisy bitew, pojedynków i przemówień. Komizm "Myszeidy" wykracza jednak poza bezinteresowny dowcip. W wielu miejscach opowieść ma charakter satyry, której celem jest piętnowanie społecznego zła Rzeczypospolitej. Aluzje do współczesności w "Myszeidzie" mają charakter ogólny, nie odnoszą się do rzeczywistych wydarzeń i konkretnych osób. Przedstawione w utworze kłótliwe obrady parlamentu szczurów i myszy są aluzją do funkcjonujących praktyk polskiego sejmu.
  
  Celem poematu utworu jest osmieszenie narodowego mitu tkwiącego w polskiej tradycji jako fakt historyczny. Źródło historyczne, którym są "Kroniki" Wincentego Kadłubka stanowiły podstawę do sarmackiej idealizacji dziejów narodu polskiego, a przede wszystkim szlachty. Osmieszenie mitu narodowego ma więc jednoznaczny sens ideowy - jest krytyką ideologii sarmackiej.
  
  
• "Powrót posła" J. U. Niemcewicza;